STAN MILBOU     -- klik hier voor de foto's
laat De Grootinquisiteur van Fjodor Dostojevski aan het woord

De stem van Stan Milbou zal velen bekend in de oren klinken. Hij was nog niet zo lang geleden medewerker aan VRT Radio 3 waar hij ‘het woord’ verzorgde.
Hij was ook coördinator en is thans gastprofessor aan Hogeschool Antwerpen Dramatische Kunst afdeling Woord.

Voor De Boog brengt hij een van de parels uit de literatuurgeschiedenis.

Het verhaal van de Grootinquisiteur is onderdeel van Dostojewski’s omvangrijke meesterwerk De gebroeders Karamazow. In het vijfde boek van de twaalf waaruit deze roman bestaat, zijn twee van de broers, Iwan en Aljosja, hevig met elkaar in gesprek gewikkeld over het kwaad, als Iwan aan Aljosja vertelt over het ‘poëem’ dat hij uitgedacht heeft, maar nog niet geschreven. Het verhaal, zo vertelt Iwan, speelt in de zestiende eeuw in Sevilla in Spanje, waar in de hoogtijdagen van de inquisitie ter ere van God dagelijks overal in het land ketters worden verbrand. Juist dat moment kiest Jezus uit voor een terugkeer op aarde. Het is niet de beloofde terugkomst aan het einde der tijden, maar een tussenbezoek. Uit barmhartigheid wilde hij nog eens rondgaan onder de mensen in diezelfde menselijke gedaante waarin hij vijftien eeuwen eerder tussen de mensen had geleefd. Hij verschijnt op het plein voor de kathedraal, waar hij onmiddellijk door de mensen wordt herkend. Hij geneest een blinde en wekt een pasgestorven kind op, van wie het kistje juist de kerk uit wordt gedragen.
Maar dan komt de kardinaal, de Grootinquisiteur voorbij. Hij heeft alles gezien, en beveelt zijn wachters om Jezus gevangen te nemen. Zijn macht is zo groot dat de menigte onderdanig opzij gaat voor de wachters, en als één man buigt voor de Grootinquisiteur. Jezus wordt opgesloten in een cel onder het gerechtsgebouw, om de volgende dag te worden berecht en als een ketter te worden verbrand. De avond voor zijn terechtstelling komt de Grootinquisiteur naar Jezus in zijn cel, en voert met hem het gesprek dat het grootste deel van Iwan’s verhaal beslaat. Of eigenlijk is het niet eens een gesprek maar een monoloog, want Jezus zegt niets terug.
Hij verwijt Hem dat Hij de mensen indertijd vrijheid is komen bieden, maar dat dat voor hen een veel te zware opgave is. Om die reden heeft de Kerk, uit liefde, om hen van die opdracht te ontlasten de mensen hun vrijheid bij haar laten inleveren om zodoende hen op deze aarde gelukkig te maken. Omdat Christus de Kerk daarbij is komen 'storen' zal hij, de Inquisiteur, hem op de brandstapel laten brengen. Deze reageert niet, zwijgt alleen en drukt uiteindelijk enkel een kus op de lippen van de grootinquisiteur. Die zet de gevangenisdeur open en verzoekt Hem voor altijd weg te blijven en de Kerk niet meer te hinderen.

Een gedachtenexperiment uit 1880 dat nog steeds even actueel blijkt te zijn.